Çanakkale Savaşlarında Harp Hastaneleri ve Lojistik

Kaynak : Şahin Aldoğan – Melike Bayrak ( Eklemeler: Muhterem Karpuzoğlu) çalışması. (Sayın Şahin Aldoğan’ın izniyle)

1). Genelkurmay Başkanlığı, ATASE – Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi. Çanakkale Cephesi, Cilt V 1.2.3. kitaplar.
2). Dr. Gen. Kemal ÖZBAY – Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri Cilt 1.2.3.4.

Birinci Dünya Savaşı başında, Başkomutanlık Vekaleti ve Genel Karargaha bağlı şubeler, idari faaliyetlerin düzenlenmesini ve lojistiği organize ediyorlardı.
Başkomutanlık Vekaleti’ne bağlı teşkilatlar:

1). Genel Kurmay Başkanlığı’nın lojistik ile ilgili şubeleri (Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti)
a). Menzil Genel Müfettişliği,
b). Topçu ve Mühimmat şubeleri
c). Şimendifer Demiryolu Şubesi (demiryolu, ulaştırma)
d). Sıhhiye Müfettişlikleri

2). Harbiye Nezareti (Milli Savunma Bakanlığı)
a). Ordu Dairesi (Ordu ikmal şubeleri)
b). Harbiye Dairesi (Piyade, Süvari, Topçu, Muharebe, Nakliye şubeleri, Askeri fabrikalar)
c). Levazım Dairesi (Yolluk, Maaş, Yiyecek, Giyecek, İnşaat işleri)
d). Muhasebat Dairesi (Hesap işleri)
e). Muamelat-ı Zatiye (Personel Planlama Atama işleri)
f). Daire Müdüriyeti
g). Hukuk Müşavirliği
h). Divan-ı Temyiz-i Askeri Riyaseti (Askeri Temyiz Mahkemesi Başkanlığı)
ı). Sıhhiye Müfettişliği (Sağlık Daire Başkanlığı)
i). Baytar Müfettişi Umumiliği (Veteriner Dairesi)
j). Merkez Komutanlıkları

Ordular ile Genel Karargah arasındaki tüm koordinasyon görevlerini Menzil Genel Müfettişliği yürütmektedir. Genellikle Başkomutanlık kararları Genel Kurmay Başkanlığı, Karargah Şubeleri, Menzil Genel Müfettişliği ve Harbiye Daireleri ile işbirliği içerisinde yürütülmektedir.

MENZİL GENEL MÜFETTİŞLİĞİ

Menzil Genel Müfettişliği, Başkomutanlık ve ordular arasında koordi nasyonu sağlamak, idari ve lojistik faaliyetleri yürütmek üzere 5 Ağustos 1914 tarihli emirle kurulmuştur.

Kuruluşu:
Menzil Genel Müfettişi Emir Subayı
Menzil Kurmay Başkanlığı
Kurmay Başkan yardımcıları
Genel Levazım Hizmetleri uzmanları
Silah ve Mühimmat Şubesi
Muhabere Şubesi
Sıhhiye Hizmetleri Şubesi
Sekreterya kurullarından oluşmaktadır.

Menzil Genel Müfettişliği’ne bağlı olarak Ordu genelinde Ordu Menzil Müfettişlikleri vardır. Ordu Menzil Müfettişlikleri içerisinde :

Menzil Bölge Müfettişlikleri
Menzil Hat Komutanlıkları
Birinci ve İkinci Sınıf Menzil Nokta Komutanlıkları, Menzil İstasyon Komutanlıkları
Konaklama Komutanlıkları
Menzil Yiyecek ve Teçhizat Ambarları
İnsan ve Hayvan Hastaneleri, kolları vardır.
Bu teşekkül ve tesisleri Seferberlik Teşkilatına göre Kolordularca yürütülmektedir.
Bugün bu Ordu Genel Müfettişlikleri’nin karşılığı, “Ordu Üs Komutanlıkları”dır.

ORDU MENZİL MÜFETTİŞLİKLERİ

Ordu Menzil Müfettişliği’nce kolorduların, kurulması gereken tesis ve teşkillerin Seferberliğin ilk gününden itibaren gösterilen kaynaklardan tedarik edebildikleri olanaklarla örgütlendirilmeye geçilmiştir.

Birinci Dünya Savaşı’nda silahlı kuvvetler ikmal kaynaklarının çoğu İstanbul ve yöresinden toplanmıştır. Başlangıçta, Çanakkale harekat alanından sorumlu komutanlık, “Ça nakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı” idi.

9. Tümen, Müstahkem Mevkii Komutanlığı’na bağlıydı. Bunların, Çanakkale ve yöresinde konuşlanmış lojistik destek birlikleri :

Ağır erzak kolları, Cephane kolları, Dağ topçu cephane kolu, Sahra topçu cephane kolu, Seyyar Hastaneler, Ekmekçi müfrezesi, Esas de po taburu, Hayvan deposu ünitelerinden meydana gelmişti.

Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı, 6 Ağustos 1914’ten 25 Mart 1915 tarihine kadar (Kasım 1914’de 1 hafta hariç), 9. Piyade Tümeni de emir ve kuruluşunda olduğu halde doğrudan başkomutanlığa bağlı idi. Bilahare harekat alanının savunma görevi, 24 Mart 1915’ de kurulan 5. Ordu’ya verilmiştir. Bu tarihten itibaren 5. Ordu Menzil Müfettişliği kurularak faaliyete geçmiştir. 5. Ordu; 1. Ordu’nun 3. ve 5. kolordularıyla, 1. Kolordu’nun 3. Tümeni ve Çanakkale Müstahkem Mevkii birliklerinden oluşmuştur.

5. Ordu Menzil Müfettişliği Karargahı Gelibolu’da kurularak menzil sahasındaki hatlarını belirlemiştir.
1. Hat : Uzunköprü – Keşan – Gelibolu
2. Hat : Biga – Lapseki – Çanakkale
3. Hat : Balıkesir – Ezine – Çanakkale
5. Ordu Menzil Kıtaları (Eylül 1915)

Menzil Jandarma, Süvari, Piyade ve Muhafız takımları
Telgraf müfrezesi
Sahra Postası Bölüğü
Sahra Jandarması

5. Ordu Menzil Nokta Komutanlıkları
Uzunköprü, Keşan, Gelibolu, Bayırköy, Ilgardere, Akbaş, Biga Kara biga, Malular, Lapseki, Burgaz ve Çanakkale Nokta Komutanlıkları

5. Ordu Menzil İskele Komutanlıkları
Çardak, Gelibolu, Ilgardere, Akbaş, Kilya, Karabiga, Lapseki, Burgaz (Bergaz-Umurbey) Çanakkale
5.Ordu Menzil Çayhaneler: Gülecik, Bayırköy, Yerlisu, Karapınar
5.Ordu Menzil Ekmekçi Takımları: Burgaz ve Gelibolu
5. Ordu Menzil İdari Teşkillerden Erzak Ambarları:
Akbaş, Malular, Uzunköprü, Keşan, Ilgardere, Biga, Karabiga, Gelibo lu, Lapseki, Bergaz, Işıklar
5. Ordu Mekkareli Katarlar (tümenlerden geçer):
11. Tümen 39 ton, 13. Tümen 32 ton, 10. Tümen 37 ton, 8. Tümen 23 ton, 4. Tümen 24 ton, 1. Tümen 14 ton
5. Ordu Menzil Erzak Nakliye Katarları:
12. Tümen Keşan 82 ton, 11. Tümen Uzunköprü 118 ton, 10. Tümen Uzunköprü 43 ton, 8. Tümen Uzunköprü 89 ton, 7.Tümen Keşan 88 ton, 6. Tümen Keşan 103 ton , 5. Tümen Biga 103 ton, 4. Tümen Bi ga 115 ton, 3. Tümen Işıklar 83 ton, 1. Tümen Uzunköprü 112 ton
5. Ordu Cephane ve Park teşkilleri
Burgaz Cephane Deposu, Gelibolu Cephane Deposu, Ilgardere cep hane Deposu, Akbaş İstihkam Deposu, Akbaş Cephane Deposu, 39. Tümen Akbaş 39 tonluk cephane katarı
2. Tümen Keşan 98 tonluk katar
5. Ordu Amele ve Hamal kıtaları
Akbaşta 2 adet Hamal Taburu
Uzunköprü, Keşan Gelibolu Hamal Bölükleri
5. Ordu Amele Taburları
Yalova 2 tabur, Biga 2 tabur, Burgaz 1 tabur, Ilgardere, Çorlu 1 tabur
Biga İnşaat bölüğü, Lapseki araba imalathanesi, Ilgardere köprücü takımı.
5. Ordu Menzil Sağlık tesisleri, Harp Hastaneleri:
Dümerek 300 yataklı 5. Harp Hastanesi, Şarköy 200 yataklı 6. Harp hastanesi, Lapseki 1100 yataklı 2. Harp Hastanesi, Çardak 850 yatak lı 1. Harp Hastanesi
Menzil hastaneleri
Keşan 180 yatak, Erdek 600 yatak, Karabiga 150 yatak, Mürefte 400 yatak, Lapseki 500 yatak 4. Menzil Hast, Bayırköy 500 yatak 2. Menzil Hast, Bayırköy 500 yatak 3. Menzil Hast, Dimetoka 650 yatak 3. Men zil Hast, Biga 1000 yatak 2. Menzil Hast, Biga 850 yatak 1. Menzil Hast.
Merkez hastaneleri
850 yataklı Tekirdağ Merkez Hast, 1600 yataklı Gelibolu Merkez Hastanesi.
Seyyar hastaneler:
Tekirdağ 300 yataklı Kızılay Hastanesi, Eriklice 2000 yataklı 8. Tü men Seyyar Hastanesi, Burgaz 10. Tümen 1500 yataklı Seyyar Hasta nesi, Ilgardere 600 yataklı 12. Tümen Seyyar Hastane, Galata 600 ya taklı Salgın Hastanesi,Biga Hasta Nakliye Müfrezesi, Biga 600 yataklı Sıhhiye Taburu, Lapseki Ecza Deposu,

Gelibolu Kızılay Hastanesi

Menzil Hastane Gemileri:
Akdeniz
Gülnihal 700 yatak
61 nolu Vapur 300 yatak
60 nolu Vapur 300 yatak
63 nolu Vapur 300 yatak
70 nolu Vapur 70 yatak
Menzil Veteriner tesisleri
Keşan, Burgaz, Pazarlı araba ve hayvan depoları
Suluca Veteriner İlaç Deposu.
Hayvan Hastaneleri
3 no’lu Ilgardere Hastanesi
2 no’lu Suluca Hayvan Hastanesi
1 no’lu Hayvan Hastanesi Münip Bey Çiftliği
Harekat alanında, menzil üzerindeki kasabalarda ve şehirlerde sağlık kuruluşları ve hastaneler:
Ordu Menzil Teşkilatı’nda ve harekat alanında sağlık kuruluşları ola rak ;
Tümen Sıhhiye Bölükleri
Tümen Seyyar Hastaneleri
Kolordu Seyyar Hastaneleri

İstanbul’dan Gelibolu’ya Şirket-i Hayriye vapuru ile taşınan askerlerimiz

Türk Sahra Hastanesi

Çanakkale Merkez Hastanesi’ndeki Yaralı Askerlerimiz

Yaralı Sevk Hastaneleri
Nakliyat Hastaneleri
Ordu Seyyar Hastaneleri
Grup ve Kolordu Ağır yaralı Hastaneleri
Kolordu Merkez Askeri Hastaneleri
Ordu harp Hastaneleri
İntan (Bulaşıcı hastalıklar) Hastaneleri
Muharebe bölgesi Harp Hastaneleri (Arıburnu, Zığındere, Kilitbahir)
Hastaneler (menzil ve harp hastaneleri hariç)
Askeri Birlik Hastaneleri :
1.Tümen seyyar Hastaneleri
1. Tümen Sıhhiye Bölüğü
5. Tümen seyyar Hastaneleri (4 seyyar hastane) (Kocadere’de)
8. Tümen Sıhhiye Bölüğü
5. Ordu Menzil Müfettişliği’ne bağlı Karargah Hastanesi
15. Kolordu 11. Tümen Seyyar Hastanesi
9. Tümen Seyyar Hastanesi (6 seyyar hastane) (Ağadere’de)
3. Tümen Seyyar Hastanesi
3.Tümen Sıhhiye Bölüğü
7. Tümen Seyyar Hastanesi (Bigalı Deresi kuzeyinde)
4. Tümen Seyyar Hastanesi (Kilitbahir Ağadere’de)

Hastane Gemilerimizle Yaralı Sevkiyatı

Akdeniz
Gülnihal 700 yatak
61 nolu Vapur 300 yatak
60 nolu Vapur 300 yatak
63 nolu Vapur 300 yatak
70 nolu Vapur 70 yatak

Şirket-i Hayriye “Halep Vapuru”

6. Tümen Seyyar Hastanesi (Havuzlar Deresi’nde)
14. Tümen Seyyar Hastanesi (Cenup Grubu)
10. Tümen Seyyar Hastanesi (Havuzlar)
20. Tümen Seyyar Hastanesi
14. Kolordu Çanakkale Grubu Seyyar Hastanesi
12. Tümen Seyyar Hastanesi (Çamburnu güneyi)
15. Tümen Seyyar Hastanesi (Soğanlıdere- Aramaz mevkii)
15. Tümen Sıhhiye Bölüğü (cephede)
3. Kolordu 16. Tümen Seyyar Hastanesi
16. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Kocadere batısında)
19. Tümen Seyyar Hastanesi (Bigalı Deresi 6 km içeride)
19. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Güzeldere bölgesinde)
12. Akbaş Nakliyat Hastanesi
16. Kolordu 8. Tümen Seyyar Hastanesi
24. Tümen Seyyar Hastanesi
24. Tümen Sıhhiye Bölüğü
2. Ordu Seyyar Hastanesi
3. Kolordu Şimal Grubu Ağır Mecruhin Hastanesi
5. Ordu Harp Hastaneleri (6.menzil hast. ve ayrıca seyyar hast.)

Taşkışla Hilal-i Ahmer Hastanesi

Mehmetçiklerimizden Gazi Mertebesine Ulaşanlar.

13 .Tümen Seyyar Hastanesi
5.Kolordu Merkez Askeri Hastane
5.Kolorduya mensup 10.Tümen Sıhhiye Bölüğü. Zığındere tarafında.
2. Kolordu Cenup grubu Sevk ağır mecruhin Hastanesi
14. Kolordu 11. Tümen Ağır Mecruhin Hastanesi
Anafartalar Grubu Ağır Mecruhin Hastanesi
5. Ordu Menzil Müfettişliği’ne bağlı Şarköy 5. Menzil Hastanesi
Arıburnu Muharebe Hattı Hastanesi
Zığındere Harp Hastanesi
Kilitbahir Harp Hastanesi
Melekhanım Çiftliği Revir Hastanesi
2.Tümen Sıhhiye Bölüğü (Soğanlıdere güney yamacında)
7.Tümen Sıhhiye Bölüğü (Soğanlıdere güney yamacında)
12 Tümen Sıhhiye Bölüğü (Soğanlıdere’de)
4.Tümen Sıhhiye Bölüğü (Eski Değirmendere bölgesinde Alibey Çift liği k. batısında)
6.Tümen Sıhhiye Bölüğü (Eski Değirmendere bölgesinde Alibey Çiftliği k.batısında)
5. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Kocadere batısında Matikdere’de)
9. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Sarafim çiftliğinde)
13. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Cenup grubunda)

Kuzey Grubu Fırka (Tümen) Ağır Mecruhin (Ağır Yaralı) Hastanesi “Kocadere”

Cenup (Güney) Grubu Ağır Mecruhin Hastanesi Ameliye-i Cerrahiye Ekibi (Ameliyat Ekibi) Görev Başında

2. Tümen Seyyar Hastanesi
11. Tümen Sıhhiye Bölüğü (Alibey Çiftliği kuzeybatısında Eski Değirmendere’de), 14. Tümen Sıhhiye Bölüğü, 16. Tümen Sey yar Hastanesi, 20 Tümen Sıhhiye bölüğü (cephede), 25.Tümen Seyyar Hastanesi, 25.Tümen Sıhhiye Bölüğü, 26.Tümen Seyyar Hastanesi, 26.Tümen Sıhhiye Bölüğü, 42.Tümen Seyyar Hasta nesi, 42.Tümen Sıhhiye Bölüğü, Ayrıca, Büyük Sargı Mahalli (cephe gerisi) ve Kıta Sargı Mahalli
Hilal-i Ahmer (Kızılay) Hastaneleri olarak:
Gelibolu Hilal-i Ahmer Hastanesi, Şarköy Hilal-i Ahmer Hastane si, Cağaloğlu Hilal-i Ahmer Hastanesi, Nişantaşı Hilal-i Ahmer Hastanesi, Hasköy Nisa Hilal-i Ahmer Hastanesi, Karaköy Hilal-i Ahmer Hastanesi, Kadıköy Hilal-i Ahmer Hastanesi, Hırka Hilal-i Ahmer Hastanesi, Galata Hilal-i Ahmer Hastanesi, İplikhane Hilal-i Ahmer Hastanesi, Rami Hilal-i Ahmer Hastanesi, Darülşa faka Hilal-i Ahmer Hastanesi, Kadırga Hilal-i Ahmer Hastanesi,
Tıp fakültesi Hilal-i Ahmer Hastanesi
Hilal-i Ahmer Cemiyeti Hastanesi
Taksim Hilal-i Ahmer Hastanesi
Beyoğlu Mekteb-i Sultani Hilal-i Ahmer Hastanesi (Galatasaray Harb Hastanesi)
Havran Hilal-i Ahmer Hastanesi

Gülcemal vapuru, bir kez Marmara’da yaralanmış, bir kez de New York limanında batmıştı… Ünlü İngiliz White Star firması tarafından Atlantik’te yolcu taşımacılığı için yapılmış birkaç benzer gemiden biriydi. 1911′de satın alınmış, 1915′te de Marmara’da asker ve erzak taşımada kullanılmıştı. 1915 yılının Mayıs ayının başlarında, 5000 civarında askeri Gelibolu’ya götürürken İngiliz denizatlısı E-14 tarafın dan torpillenmiş, ama civardan yetişen başka teknelerce batmaktan kurtarılarak İstanbul’a çekilebil mişti. Gülcemal batmamıştı ama, onun batacağını sanarak yüzme bilmediği halde kendini denize atan birçok asker boğularak ölmüştü. Ölü sayısı hakkında Osmanlı kayıtlarında herhangi ayrıntılı bir bilgi bulunamazken; İngiliz kaynakları, E-14 denizaltısı mürettebatının bu başarılarından dolayı, ‘öldürdük leri 4000 düşman askeri nedeniyle 20.000 Sterlin ödül aldıklarını, ama geminin sivil amaçla kullanıldı ğının anlaşılması üzerine bu ödülün mürettebattan geri istendiği’ni kaydetmişti. Gülcemal, savaşın sonuna kadar tamirde kaldı ve parçalandığı gün, 75 yıl gibi uzun bir hizmet ömrüyle ‘dünyanın en uzun süre çalışan 2. gemisi’ olarak adını tarihe yazdırdı.

Diğer Vatan Hastaneleri ve Askeri Hastaneler; Bahçeköy Hastanesi, Süleymaniye Kulubü Hastanesi, Kağıthane Hastanesi, Yıldız Hasta nesi, Kırkağaç Hastanesi, Zaptiye Hastanesi, Çan Hastanesi, Kırkkilise Hastanesi, Ilgardere Hastanesi (Gelibolu), Burdur Hastanesi, Kırk lareli Hastanesi, Karabiga Hastanesi, Melina Hastanesi, Edirne Kale içi Hastanesi, Maydos Hastanesi, Bahçecik Hastanesi, Malkara Has tanesi, Hoçkis Hastanesi, Fevzipaşa Hastanesi, Milas Hastanesi, Ka vak Hastanesi, Surlar Hastanesi, Yeniköy Hastanesi, Sarıçalı Hasta nesi, İzmir Merkez Hastanesi, Ezine Merkez Hastanesi, Çanakkale Merkez Hastanesi, Edirne Merkez Hastanesi, Muğla Merkez Hastane si, Bursa Çekirge Askeri Hastanesi, Çorlu Askeri Hastanesi, Afyon karahisar Asker Hastanesi, Sinop Emraz-ı Adiye Hastanesi, İzmir As keri Hastanesi, 5. Menzil İzmir-Karantina Askeri Hastanesi, Ağuca Seyyar Hastanesi, Altıntaş 1.Seyyar Hastanesi, Yalova Mevki Hasta nesi, Taşköprü Mevki Hastanesi, Konya Mevki Hastanesi, Pınarbaşı Mevki Hastanesi, Taşkale Mevki Hastanesi, Bergama Mevki Hastane si, Ankara Merkez Mecruhin Hastanesi, Adapazarı Mecruhin Hasta nesi, Tekirdağ Mecruhin Hastanesi, Konya Mecruhin Hastanesi, Ma nisa Mecruhin Hastanesi, Bergoz Hafif Mecruhin Hastanesi (Gelibolu [ Bergoz = Bergaz = Umurbey = Lapseki]?), Bandırma Menzil Has tanesi, Mesudiye Menzil Hastanesi, Dimetoka 3.Menzil Hastanesi (Bi ga civarında), Gelibolu Tekirdağ Asker Menzil Hastanesi (5. Ordu’ya bağlı), Lapseki Menzil Hastanesi, Burdur Menzil Hastanesi, Tokat Menzil Hastanesi, Hasanbeyli Menzil Hastanesi, Aydın Menzil Hastanesi, Erdek Revir Hastanesi, Edremit Revir Hastanesi, Milas Revir Hastanesi, Söke Revir Hastanesi, Salimbey Çiftliği Revir Hastanesi, Gönen Harp Hastanesi, Susurluk Harp Hastanesi, İvrindi–Otmanlar Köyü Harp Hastanesi, Balya Harp Hastanesi, Burhaniye Harp Hastanesi, Ayvalık Harp Hastanesi, Menemen Harp Hastanesi, Akhisar Harp Hastanesi, Balıkesir Harp Hastanesi, Tekfurdağı Salib-i Ahmer Harp Hastanesi, Çardak Harp Hastanesi, Soma Harp Hastane si, Keşan Harp Hastanesi, Çamburnu Emraz-ı Adiye Hastanesi,

Suhulet araba vapuru, Üsküdar iskelesinde… “Suhulet”, Çanakkale Savaşı sırasında mayın dökme ve asker taşımakta kullanılmıştı.

İstanbul’daki Harp Hastaneleri:
Hamidiye Etfal Hastaneleri, Tuzla Hastanesi, Topçu Kışlası Hastane si (Topçu Mektebi), Maçka Hastanesi, Ayastefanos (Yeşilköy) Hasta nesi, Alemdağ Sultan Çiftliği Hastanesi, Makriköy Gaziler Hastanesi, Bakırköy Gaziler Hastanesi, Beyoğlu-Ağahamamı Mecruhin Hastane si, Beyoğlu Zapyon Hastanesi, Bahriye Merkez Hastanesi, Beylerbe yi Hastanesi, Beylerbeyi Beden Terbiyesi Mektebi Hastanesi, Bahri Siyah Boğazı Mevki-i Müstahkeme Rumeli Kavağı Hastanesi, Malül ler Yurdu Fizik Tedavi Hastanesi, Cerrahpaşa Hastanesi, Davutpaşa Kışlası Hastanesi, Fenerbahçe Mevki Hastanesi, Feriköy Mecruhin Hastanesi, Gülhane Hastanesi, Gülhane Tababet-i Askeriye Nafızan Mektebi Hastanesi, Gülhane Seriryan Hastanesi, Gümüşsuyu Hasta nesi, Gümüşsuyu Gülnar Hastanesi, Dersaadet Gurebayı Müslimin Hastanesi, Haydarpaşa Zuefa Mecruhin Sevk Komisyon Hastanesi, Kuleli Hastanesi, Selimiye Hastanesi, Askeri Baytar Mektebi Hasta nesi, Pangaltı Hastanesi (2 tane), Saint Jozef Alman Hastanesi, Galata San Benoit Hastanesi, Darül Muallimin Hastanesi, Moda civarı has taneleri ve Vitali Köşkü, Yıldız Hastanesi, Mülkiye Baytar Mekteb-i

Mühendis Mekteb-i Alisi Hastanesi, Maltepe Hastanesi, Yedikule Has tanesi, Yedikule Rum Hastanesi, Mekteb-i Harbiye Mecruhin Hasta nesi, Taşkışla Hastanesi (2 hastane ), Yenibahçe Valide Sultan Hasta nesi, Üsküdar Zeynep Kamil Hastanesi, Zeytinburnu İmalat-ı Harbiye Hastanesi, Piyale Hastanesi, Haydarpaşa Yeldeğirmeni Hastanesi, Umum Kabul Kışla Hastanesi, Ermeni Salib-i Ahmer Fransız Hastanesi, Sirkeci Sevk Mecruhin Kumandanlığı Hastanesi, İstihlak-ı Milli Kadınlar Cemiyeti Hastanesi
Hapishane-i Umumi Hastanesi
Beyoğlu Hilal-i Curha Hastanesi
Beyoğlu Zükûr Hastanesi
Hadımköy Daye Kadın Hastanesi
Darülfunun Hastanesi (Zeynep Hanım Hastanesi)
Parekale Rum Hastanesi
Numune Mektebi Hastanesi
Şehremaneti Şişli Etfal Hastanesi
Şehremaneti Mecruhin-i Askeri Hastanesi
Şehremaneti Çapa Mecruhin Hastanesi
Müdafayı Milliye Tophane – Defterdar Hastanesi
Taksim Hafif Mecruhin Amerikan Salib-i Ahmer Hastanesi

Hastane olarak kullanılan vapurlar
Şirket-i Hayriye 60-61-63-67-70 Numaralı Vapurları, Akdeniz Vapuru Hastanesi, Gülnihal Vapuru Hastanesi, Reşitpaşa Vapuru.
5.Ordu bölgesinde menzil teşkilatı içerisinde değişik yatak kapasiteli Menzil Hastaneleri ve Harp Hastaneleri, bunların dışında sağlık depo taburları, veteriner–ilaç depoları, Menzil Hayvan Hastaneleri de bu lunmaktaydı.
Vilayet olarak ana merkezler; Tekirdağ, Lapseki, Çanakkale yoğun lukta kullanılan, yatak kapasitesi ve hastane çeşitliliği olarak ikinci derecede Mürefte, Galata, Şarköy, Karainbeyli, Dimerek, Ezine, Ber goz (Umurbey), Çardak, Dimetoka, Erdek ve Karabiga kullanılmıştı.
Çanakkale cephesinin 2 tane Büyük Sevkiyat Hastaneleri Akbaş ve Ağadere’dedir.

Menzil Teşkilatı’nda Sağlık Kuruluşları Dışındaki Kuruluşlar :
Cephane kol ve katarları, Erzak kolları, Ekmekçi kolu, Hayvan depo ları, Veteriner ilaç depoları, Menzil hayvan hastaneleri, Nokta komu tanlığı, İskele komutanlığı, Çayhane, Ekmek, ekmekçi takımı, Erzak ambarı, Nakliye katarları, Cephane deposu, İstihkam deposu, Cepha ne katarı, Hamal taburu, Amele taburu, İnşaat taburu, Araba imalathanesi

BELGE
AKDENİZ GEMİSİNİ HASTANE GEMİSİNE DÖNÜŞTÜRME EMRİ

Taht ı Himâye i Hazret i Mülûkânede
Osmanlı Hilâl i Ahmer Cemiyeti
Merkez i Umumîsi Aded: 1769/301
Hariciye Nezâret i Celîlesi’ne Ma‘rûz ı çâker i kemîneleridir
Karargâh ı Umumî Sahra Sıhhiye Müfettişliği’nden vaki‘ olan ta leb üzerine Beşinci Ordu tertibât ı sıhhiyesinin tevsî‘i için Seyr i Sefâin İdaresi’ne mensub ve melfûf pusulada hacim ve ebadı murakkam Akdeniz Vapuru Hilâl i Ahmer Hastahâne gemisi hâli ne ifrağ edilecek ve sefine i mezkûrenin yataklarla tefriş ve telvî ni cemiyetimiz tarafından îfâ olunacakdır.
İcabında Akbaş Limanı’nda sabit bir halde duracak ve lüzûmun da hasta nakledecek olan bu geminin düşman taarruzâtından vi kâyesi için düvel i muhâsamaya Amerika Sefâreti vasıtasıyla ale’l usul tebligât ı lâzımenin îfâsına müsaade buyurulmasını ri ca eyleriz. Ol bâbda emr u fermân hazret i veliyyü’l emrindir.
Fî 23 Ramazan sene [1]333 ve fî 23 Temmuz sene [1]331 / [5 Ağustos 1915]
Osmanlı Hilâl i Ahmer Cemiyeti Reis i Sânîsi Dr. Besim Ömer. Akdeniz Hilâl i Ahmer Hastahâne Gemisi: Hamûle Tonası; 4333 Tûlü; 413.25 kadem, Arzı; 48 kadem, Umku; 29.66 kadem

Menzil Teşkilatı’nda Lojistik Maddelerin İkmali
1. Sınıf Lojistik Maddeler: Yiyecek maddeleri (Sebze, kuru sebze, et gibi) ikmali, ‘tekalif-i harbiye’ usulüyle tedarik edildi. Bu yiyecek mad deleri yurtiçi ve orduların harekat alanları içerisindeki menzil depola rında depolanıyor, buradan da menzil ambarlarına naklediliyor, daha sonra buradan ordu dağıtım bölgelerine sevkedilip dağıtılıyordu.
2. Sınıf Lojistik Maddeler: Giyecek maddeleri. Bu malzemeler Harbi ye Nezareti’nin Levazım Dairesi’nce sağlanmakta; Ahırkapı ve Eyüp’ teki dikimevleri, İstanbul Feshane’de, Hereke, Karamürsel, İzmit’teki kumaş fabrikalarından temin edilmekteydi. Beykoz’da kundura fabri kalarında, Saraçhane’de bir atölyede ayakkabı imal edilmekteydi. İs tanbul’da ayrıca bir ‘melbusat ambarı’ da hizmet vermekteydi.
5. Ordu’nun Ana Eşya Ambarları Akbaş’ta olup, Lapseki ve Kilya’da birer tane eşya ambarı açılmıştı. Silahlar da 2. sınıf maddeler arası na girmektedir (tüfek, ağır makinalı tüfek, top). Muhabere malzemele ri de 2. sınıf malzemedir. (telsiz, telefon, telgraf, posta malzemeleri)
3. Sınıf Lojistik Maddeler: Akaryakıt, yağ, gazyağı, makine yağı, ben zin, madeni yağ, gres yağı, karpit gibi maddelerdir.
4. Sınıf Lojistik Maddeler : İstihkam malzemeleridir. Köprü, tombaz, kayık, sandal, kazma, kürek gibi malzemelerdir.
5. Sınıf Lojistik Maddeler: Cephane malzemelerdir (Mühimmat).

Çanakkale Cephesinde İdari faaliyetler:
Personel İdaresi ve İkmal faaliyetleri; Seferberlikle beraber, orduda mevcut subay kadroları, gerek Harp Okulu’ndan yetişen subay nam zetleri, gerekse yedeksubay eğitim merkezlerinden yetişen çeşitli sınıflara mensup subay namzetleri ile takviye edilmişlerse de, nok sanlıklar tamamlanamayınca, bir müddet sonra kara ve deniz kuv vetlerine mensup vaktiyle emekliye ayrılmış bulunanlar sınıf ve rüt belerine göre göreve çağrılmışlardır.
Beylerbeyi’nde olan yedeksubay okulunda, çavuşlar içinden dahi subay niteliğine haiz olanlar talimgahlarda eğitilerek subaylığa yük seltilmişlerdir. Ast rütbe subay açığı bu şekilde kapatılmaya çalışıl mıştır.
İmam, saraç, nalbant gibi sanat sahipleri de göreve çağrılmış; aske ri memur kadroları da tamamlanmaya çalışılmıştır.
Muvazzaf piyade ve süvari subayları, İstanbul’da Pangaltı’daki Harp Okulu’ndan, topçu ve istihkam subayları, Halıcıoğlu’ndaki Mü hendishane-i Berri Hümayun’dan yetişiyordu.
Askeri tabib ve eczacılar, Askeri Tıbbiye ve İstanbul Darülfünun’un ilgili bölümlerinden sağlanmaktaydı.
Her sınıf astsubay, genel olarak gedikli küçük zabit mekteplerinden ve çağdışına çıkmamış yedek astsubaylardan sağlanmaktaydı.
Birliklerin er eksiği, silah altına alınan acemiler ve ihtiyat sınıfına ay rılmış erlerden karşılanıyordu. Acemi erler önce depo birliklerinde eğitiliyorlardı.
Yabancı uyruklulardan mevcut yasalara göre silah altına alınanlar amele taburlarına ve ulaştırma birliklerine veriliyorlardı.
Beylerbeyi’nden sonra Yakacık’ta da bir Yedeksubay Eğitim Merkezi açılmış olup, subay veya astsubay olabilecek nitelikteki erlerin eği timleri yapılmaya başlanmıştı. Bilahare, askeri hizmet çağı gelmeyen ler de gönüllü olarak orduya alınıyorlardı. Bunlar bulundukları mahal deki askerlik şubelerine müracaat ettikten sonra, bedeni kabiliyet ve ahlaki durumları göz önüne alınarak, ihtiyaç oranında birliklere gön deriliyor veya çağırılmak üzere depo taburlarında toplanıyorlardı.
Yabancı uyruklulardan mevki sahibi ve paralı olanların bedel verme leri de kabul edilmişti. İstanbul’da ayrıca şu eğitim merkezleri açıldı ve 6’şar haftalık eğitimle erler yetiştirilmeye çalışıldı:
Yedeksubay eğitim merkezlerinde 5000 er
Genelkurmay Karargah Muhafız Bölüğü’nde 6. Kolordu hesabına 1500 er
Astsubay okulunda 1500 er, Saray Muhafız Bölüğü’nde 500 er
Millet Meclisi Muhafız Bölüğü’nde 500 er, İtfaiye alayında 500 er
İmalat-ı Harbiye (Silah Fabrikaları) muhafız bölüklerinin her birinde 500 er
Beylerbeyi Saray Muhafız Bölüğü’nde 500 erin eğitimi yapılıyordu.
Değişik sınıf astsubay okullarında ayrıca ‘onbaşı bölükleri’ kurulmuş, onbaşı yetiştiriliyordu.

VETERİNER HİZMETLERİ
Türk ordusunun hayvan ihtiyacı, yerli kaynaklardan karşılanmakla beraber, bazı top koşum hayvanlarının ve özellikle kadanaların yurt dışından getirilmesiyle sağlanıyordu. Harbin başlamasıyla dış kay naklar kısıtlanmış, yerli kaynaklarla yetinilme zorunluluğu başlamış tı. Bu maksatlarla satın alınan hayvanlar, hayvan depolarına gönderi liyor; gerekli aşı ve bakımları yapıldıktan sonra, Harbiye Nezareti Baytar Müffettişi (Veteriner Dairesi Başkanlığı) tarafından düzenle nen çizgilere göre orduların ihtiyacı karşılanıyordu.
a) Hayvan Sağlığı İçin Alınan Tedbirler :
Hayvan Sağlığı için alınan tedbirler için Uzunköprü’de ve Bursa’da birer hayvan deposu kurulmuştu. Tekirdağ’da 5. Ordu Menzil Veteri nerliği, Münipbey Çiftliğinde de, bir hayvan hastanesi açılmıştı. Has talanan veya yaralanan hayvanlar 5. Ordu Hayvan Hastanesine gön deriliyor; tedavisi yapılanlar, birliklerine iade ediliyorlardı. Tedavisi yapılamayıp öldürülemeyenler ise yurt içi hayvan hastanelerine gön deriliyordu. * Genelde ordunun veteriner ilaçlarının ikmali, İstanbul’ da Selimiye’deki genel ilaç deposundan yapılmaktaydı.
Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Cilt 5, Kitap 3, s. 555

Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı kuruluşundaki 9. Piyade Tümeni bünyesinde, 3 Hayvan Deposu bulunmakta olup, müstah kem mevki ve 9. Tümen birliklerinin hayvan ikmali, bu depodan sağ lanmaktaydı. Ayrıca Çanakkale Savunmasında görev alan 3. Kolordu kuruluşunda da üç hayvan deposu vardı. Bu depoların ikisi beygir, biri öküz deposu olup, her üçüde Kasım 1914’ten beri Çardak’ta bu lunmaktaydı. (1) 5. Menzil Müfettişliği emrinde olmak üzere Suluca’da 2. , Ilgardere’de 3.hayvan hastaneleri açılmış; harbin sonuna ka dar faaliyetlerini sürdürmüşlerdi. Ayrıca Suluca’da Veteriner ilaç de posu; pazarlı, Burgaz ve Keşan’da araba ve hayvan depoları açılmış tı. (2)
1. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Cilt 5, Kitap 1, s. 275
2. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Cilt 5, Kitap 3, s. 555